Penjara sering digambarkan sebagai ruang tertutup yang memutuskan seseorang daripada dunia luar, kemajuan ilmu dan masa depan. Dalam wacana popular, hukuman penjara biasanya disinonimkan dengan kegagalan moral, kehancuran potensi serta penamatan sumbangan individu kepada masyarakat. Namun, sejarah dan kajian antarabangsa menunjukkan gambaran yang lebih kompleks.
Di sebalik tembok besi dan rutin disiplin yang keras, terdapat individu yang bukan sahaja bertahan malah bangkit membina keupayaan intelektual dan moral sehingga mencapai tahap akademik tertinggi.
Kisah seorang bekas banduan di Selangor yang menghabiskan 24 tahun di penjara, berjaya memperoleh ijazah Doktor Falsafah (PhD), dan akhirnya menerima pengampunan diraja daripada Sultan Selangor bukanlah sekadar naratif peribadi. Ia mencerminkan fenomena global yang jarang diketengahkan: penjara sebagai ruang kemungkinan pemulihan intelektual, serta pendidikan sebagai alat transformasi sosial.
Artikel ini menelusuri sorotan kajian dan kes antarabangsa yang pernah mencetuskan perhatian dunia untuk memahami bagaimana pendidikan di penjara boleh mengubah trajektori kehidupan individu dan memberi implikasi besar terhadap sistem keadilan jenayah moden.
Pendidikan dalam penjara: kerangka teoritikal dan sorotan kajian
Dalam literatur kriminologi dan sosiologi pendidikan, pendidikan penjara dilihat sebagai salah satu instrumen utama pemulihan (rehabilitation). Kajian oleh UNESCO dan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu menegaskan bahawa akses kepada pendidikan di penjara bukan sekadar hak asasi, malah strategi berkesan untuk mengurangkan kadar pengulangan jenayah (recidivism).
Meta-analisis oleh RAND Corporation di Amerika Syarikat mendapati bahawa banduan yang menyertai program pendidikan formal mempunyai kebarangkalian 43 peratus lebih rendah untuk kembali ke penjara berbanding mereka yang tidak terlibat. Pendidikan tinggi khususnya, membentuk keupayaan berfikir kritikal, disiplin kendiri serta pembinaan identiti baharu yang tidak lagi berasaskan label “penjenayah”.
Dalam konteks ini, kejayaan memperoleh PhD di dalam atau selepas tempoh pemenjaraan merupakan manifestasi ekstrem tetapi signifikan terhadap potensi manusia untuk berubah. Fenomena ini bukan terhad kepada satu negara atau sistem undang-undang tertentu, sebaliknya muncul dalam pelbagai konteks politik, budaya dan sejarah.
Nelson Mandela dan universiti di Pulau Robben
Antara contoh paling ikonik ialah Nelson Mandela, tokoh anti-apartheid Afrika Selatan yang dipenjarakan selama 27 tahun. Walaupun Mandela tidak memperoleh PhD, pengalamannya sering dirujuk sebagai “universiti Pulau Robben”.
Dalam penjara tersebut, beliau dan banduan politik lain menubuhkan komuniti pembelajaran tidak formal, membincangkan falsafah, undang-undang, ekonomi dan politik.
Mandela menamatkan ijazah undang-undang melalui pembelajaran jarak jauh dengan University of London semasa dalam penjara, satu pencapaian luar biasa dalam keadaan pengasingan dan tekanan psikologi. Kes beliau menjadi rujukan utama dalam kajian pemulihan penjara kerana menunjukkan bahawa pengetahuan boleh menjadi bentuk penentangan intelektual, serta asas pembinaan kepimpinan pasca-pemenjaraan.
Sorotan akademik terhadap Mandela menekankan bahawa pendidikan bukan sekadar alat kerjaya tetapi mekanisme pemulihan maruah insan. Kejayaannya selepas dibebaskan termasuk menjadi Presiden Afrika Selatan, membuktikan bahawa pelaburan intelektual dalam banduan mampu memberi pulangan sosial yang besar.
Jimmy Santiago Baca: literasi sebagai jalan keluar
Di Amerika Syarikat, kes Jimmy Santiago Baca sering dikaji dalam bidang pendidikan penjara dan sastera. Baca dipenjarakan selama hampir tujuh tahun atas kesalahan dadah dan memasuki penjara dalam keadaan buta huruf. Di sebalik kekangan sumber dan pengawasan ketat, beliau belajar membaca dan menulis secara kendiri sebelum mengembangkan bakat sebagai penyair.
Karya Baca kemudian diterbitkan secara meluas dan beliau menjadi pensyarah serta penulis terkenal selepas dibebaskan. Walaupun beliau tidak memperoleh PhD, kesnya signifikan dalam sorotan kajian kerana menunjukkan bagaimana literasi dan pendidikan asas mampu mengubah identiti diri daripada “banduan” kepada “intelektual”.
Kajian kes terhadap Baca sering digunakan untuk menyokong hujah bahawa pendidikan penjara perlu dilihat sebagai spektrum, bermula daripada literasi asas hingga pendidikan tinggi. Transformasi kognitif dan emosi yang dialami oleh banduan adalah prasyarat penting kepada kejayaan akademik yang lebih tinggi termasuk peringkat kedoktoran.
Piper Kerman: akademik kontemporari
Walaupun Piper Kerman tidak memperoleh PhD, kes beliau relevan dalam konteks perbincangan akademik moden tentang penjara. Kerman, bekas banduan persekutuan Amerika Syarikat, menulis memoir Orange Is the New Black yang kemudiannya menjadi bahan kajian dalam bidang sosiologi, kajian jantina dan dasar awam.
Kerman terlibat secara aktif dalam advokasi pendidikan penjara dan sering bekerjasama dengan institusi akademik untuk menilai kesan program pendidikan terhadap pemulihan banduan. Kajian yang merujuk kepada pengalaman beliau menekankan kepentingan akses kepada buku, penulisan reflektif dan pembelajaran berstruktur dalam membentuk kesedaran kritikal banduan.
Dalam kes Kerman membantu memperluas pemahaman bahawa pendidikan penjara bukan hanya soal pencapaian akademik formal tetapi juga penghasilan pengetahuan yang mempengaruhi wacana awam dan dasar negara.
PhD dari penjara: fenomena jarang tetapi bermakna
Dalam konteks global, banduan yang memperoleh PhD merupakan minoriti yang sangat kecil, namun sering menjadi fokus kajian kualitatif kerana nilai simboliknya. Kajian di United Kingdom dan Australia mendapati bahawa kejayaan akademik peringkat doktor falsafah dalam kalangan bekas banduan berkait rapat dengan tiga faktor utama: sokongan institusi, akses kepada penyelia akademik dan motivasi intrinsik yang tinggi.
PhD bukan sekadar kelayakan akademik. Ia melambangkan keupayaan menghasilkan pengetahuan baharu, ketahanan mental jangka panjang dan disiplin intelektual yang tinggi. Apabila pencapaian ini berlaku dalam konteks pemenjaraan atau selepas tempoh hukuman yang panjang, ia mencabar naratif dominan tentang penjara sebagai ruang pegun.
Dalam kes penganmpunan oleh Sultan Selangor, pengampunan tersebut telah menambah dimensi institusional dan simbolik. Ia menandakan pengiktirafan negara terhadap perubahan substantif individu, bukan semata-mata penilaian berdasarkan kesalahan lampau. Dari sudut kajian dasar awam, tindakan ini boleh dibaca sebagai isyarat bahawa sistem keadilan perlu mengimbangi hukuman dengan pemulihan.
Kesimpulan
Kisah bekas banduan yang hidup 24 tahun dalam tirai besi, berjaya menggenggam PhD dan menerima pengampunan Sultan Selangor wajar dilihat sebagai sebahagian daripada fenomena global yang lebih luas. Sorotan kajian dan kes antarabangsa menunjukkan bahawa pendidikan di penjara bukan anomali tetapi potensi yang sering terpinggir akibat stigma dan kekangan dasar.
Daripada Nelson Mandela di Pulau Robben kepada Jimmy Santiago Baca di penjara Amerika hingga wacana kontemporari yang dibentuk oleh Piper Kerman, satu garisan merah dapat dikesan iaitu manusia tidak boleh dirujuk kepada kesalahan terburuknya. Pendidikan memberi ruang kepada pembinaan identiti baharu, pemulihan maruah dan sumbangan semula kepada masyarakat.
Dalam konteks akademik dan dasar awam, kisah-kisah ini menuntut penilaian semula terhadap peranan penjara. Ia bukan sekadar institusi hukuman sebaliknya berpotensi menjadi tapak transformasi intelektual dan sosial. Bagi kita, kisah ini bukan hanya inspirasi tetapi memberi cabaran untuk melihat keadilan bukan sebagai penamat, sebaliknya sebagai permulaan kepada perubahan yang bermakna.
Rujukan
Pike, Anne (2015). Prison-Based Transformative Learning and Its Role in Life After Release. PhD thesis The Open University. https://doi.org/10.21954/ou.ro.0000f00c.
Ruwaida Md Zain. (Februari 4, 2026). Sultan Selangor bertemu bekas banduan yang diampuni, buat PhD dalam penjara. https://www.bharian.com.my/berita/nasional/2026/02/1505232/sultan-selangor-bertemu-bekas-banduan-yang-diampuni-buat-phd-dalam.
https://en.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela
https://en.wikipedia.org/wiki/Jimmy_Santiago_Baca
https://en.wikipedia.org/wiki/Piper_Kerman
